Ein god latter forlengar livet – eller ler du deg ihel?

Av Jan Otto Hovda - 12. mars 2017

Ein blogg om latter som kraftfull ressurs

Du har sikkert opplevd det, du òg? At smilet ikkje når fram til augene? At latteren kjem frå eit tomt rom med hard akustikk og har ein skarp, hul klang? At noko sit tett bak latteren og freistar å tvinge seg fram: tårer, sinne, frykt?
Til dømes når sjukdomen tek grep,
når det oppstår tap i livet,
når nokon går bort,
når den eg elskar går frå meg,
når den trygge arbeidsplassen min forvitrar, og eg sit attende med lån på bil og hus og blank eksistensiell angst,
eller når mørk makt stig opp med hat og trugsmål, og alt endrar seg, og du må endre deg, stå fram eller gå under,
og smilet ditt har kjølna og frose fast til munnen din, ein bitter, kynisk flir.
Alle veit at ein god latter forlengar livet.
Det er den gode latteren, den spontane latteren, den som boblar fram eller bryt ut. Den gode latteren stimulerer produksjonen av signalstoffet oksytocin, kosehormonet eller det sosiale limet, som det òg vert kalla. Mykje tyder på at oksytocin har positiv effekt på hjarte og blodkar, og at ordtaket derfor har sine ord i behald.
Ingen har vel vondt for å sjå at den gode latteren er ein ressurs (med unntak av visse mørkemenn og nynorskbrukarar frå Vestlandet). Utan den gode latteren taper livet verdi.
Men kva så med den andre latteren? Kva verdi har den?
Her kan det løne seg å differensiere:

FIGHT – latteren som våpen

For at latteren skal få ein funksjon som våpen, må han gjevast retning. Latteren må rettast mot noko/nokon, og for å vere effektiv: han må vere treffande.
Latter i aggresjonen si teneste. Når eg dreg dette våpenet, veit eg at eg ler av nokon, ikkje med. Latteren gjer meg sterk, motstandsdyktig, suveren. Med latteren som ressurs kan eg slåst lenge utan å verta såra, og eg kan kjempe lenge etter at eg har vorte såra, utan å bukke under. Vakre taparar døyr gjerne med eit smil om munnen.
Men her er det råd å differensiere vidare, til dømes ut frå status. Retninga latteren får, avheng av posisjonen til den som ler. Då kan latter vere:
– duellvåpen mellom likeverdige (men kanskje i asymmetriske, ritualiserte relasjonar, såkalla «joking relationships»)
– subversivt våpen retta mot autoritetar, makt, totalitære system
– hersketeknikk for å halde andre på plass, nede, utanfor
For den aggressive er latteren ein kraftfull ressurs, ein ressurs som byggjer opp, som gir mot og (nye) krefter. Det gjeld anten eg kjempar mot andre menneske eller mot mine eigne demonar, mot kreften, mot mine traumer, osb.

FLIGHT – latteren som fluktveg


Alle slag må ikkje, eller kan ikkje, kjempast – i alle fall ikkje no. Eg kan velge ein konfliktsky strategi, stikke av, vike unna. Eg kan skjule meg.
Latteren er maska eg kan skjule meg bak. Eg kan le det bort, kome meg i le når det stormar som verst, til dømes gå inn i klovnerolla. Me kjenner alle klassen sin klovn, arbeidsplassen sin klovn og – kanskje særleg aktuelt i dag – politikarklovnen, den som serverer abligøyene, bryt opp keisame rutinar, avleier merksemda frå det som er den eigentlege utfordringa (verneskjoldet «avsporing» hos familieterapeuten Virginia Satir).
Når me møter klovnen hos andre, ler me kanskje, men me veit at den rolla vil eg ikkje ha.
Når me sjølv går inn i klovnerolla og blir den dumme August, er det fordi det er det beste valet som er tilgjengeleg der og då. Sinne er nyttelaust, overmakta er for stor, me treng det smidige, det bøyelege, det som let oss smette unna.

FREEZE – den paralyserte latteren

Latter som pseudobulbar affekt eller emosjonell inkontinens, dvs. ufrivillig latter som er ute av kontroll.
For meg er dette kanskje den latteren som det er vanskelegast å forhalde seg til: dårleg samvet dersom eg tek del og kanskje til og med forsterkar, fortviling, irritasjon og sinne over avmakta som vert mi eiga avmakt.
Samstundes er også dette beste tilgjengelege val. Utan den paralyserte latteren vil situasjonen ofte vere uuthaldeleg, til å grine av. Ok, i mange tilfelle vil det å grine òg vere ein brukbar strategi, men mindre underhaldande for dei andre.
I mitt møte med den paralyserte latteren er det ofte vanskeleg å skilje han frå den aggressive. Den paralyserte latteren kan ofte ha aggressive trekk, være fylt av bittert hat og hån, sarkasme og ironi, svart pedagogikk og obscønitetar. Ved første blikk kan det sjå ut som om han har retning, til dømes når han siktar mot ein amerikansk president med makt og middel til å truge kven som helst på denne kloten, men så i neste sekund vender han seg mot ein som alt ligg nede for telling, mot alt og alle, ei destruktiv spikerbombe: ein eller annan fiende vil eg nok råke.
Den paralyserte latteren har litt til felles med bindersen under jakkeslaget under okkupasjonen av Noreg: den sveisar saman, til dømes framfor TV-skjermen ein fredag kveld. Vi morer oss ikke lenger til døde, morosamfunnet er over, men i vår hysteriske latter kjenner me oss mindre aleine i møtet med alt det me ikkje har grep på og ikkje kan/vil ta ansvar for.
I det minste det.
Somme ting er så alvorlege at me må le av dei, sa den danske fysikaren Niels Bohr.
Ein annan viktig mentor rådde meg for ti år sidan til å gå aleine inn i skogen og le høgt i 5 minutt.
Eg gjorde ikkje det. Face to face hadde ikkje han oppdaga at eg er humorist.
Eg ler på anna vis. Og eg har planlagt å leve heilt til det er slutt.

Kommentarer

kommentarer